Poniższy artykuł jest publikacją dotyczącą polskiej części największego pasma górskiego w łańcuchu Karpat - Tatr. Ich alpejski charakter oraz niewielka wysokość sprawia, że są one bardzo atrakcyjne dla turystów. Artykuł jest napisany w bardzo atrakcyjny sposób. Zachęcam do jego przeczytania.

TATRY POLSKIE

Tatry stanowią najwyższe wypiętrzenie w całym wielkim łuku Karpat i jedyne góry wysokie na linii łączącej Alpy z Kaukazem. Tworzą one wyniosłe pasmo, rozgałęzione w obie strony dźwigające się z otaczających je kotlin Podhala, Spisza, Liptowa i Orawy. Obydwa krańce ograniczają przełęcze Huciańska (904 m.) i Dziarska (1074 m.). Rozpiętość pasma z zachodu na wschód wynosi z górą 50 km., szerokość – bez mała 20 km., a długość grzbietu głównego 75 km., nie wliczając poprzecznie ustawionej grani Tatr Bielskich. Pod względem krajobrazowym i geologicznym cała grupa dzieli się na 4 części: Tatry Bielskie (najwyższy szczyt Hawrań 2152 m.), Tatry Wysokie (Gierlach 2655 m.), Tatry Zachodnie (Bystra 2248 m.), i masyw Siwego Wierchu (1806 m.). Tatry Wysokie, najwyższe i najsilniej przeobrażone przez lodowce, cechuje rzeźba typu alpejskiego – ze strzelistymi szczytami, wysokimi ścianami i płatami „wiecznych śniegów” w kotłach. Tatry Zachodnie mają w ogólnym zarysie rzeźbę łagodniejszą, choć i tu nie brak w zboczach form śmiałych i pełnych polotu. W Tatrach Zachodnich skupiają się wszystkie ciekawsze jeziora, natomiast w Bielskich i Zachodnich – najciekawsze jaskinie. Do Polski należy wycinek północnych stoków Tatr, oparty o grzbiet główny między Wołowcem (2063 m.) a Rysami (2499 m). Tatry Polskie obejmują obszar 175 km², co stanowi mniej niż 1/4 całego areału Tatr (785 km²). Najwyższym szczytem granicznym są Rysy (2499 m.), najwyższym rdzennie polskim – Kozi Wierch (2291 m.), wznoszącym się w bocznej Orlej Grani. Wśród należących do Polski 7 dużych dolin znajduje się najpiękniejsza dolina całych Tatr Zachodnich – Kościeliska i jedna z najpiękniejszych dolin Tatr Wysokich – dolina Rybiego Potoku, w której leży „perła jezior tatrzańskich” – Morskie Oko.

Dla badacza dziejów Ziemi Tatry nie są obiektem szczególnie wdzięcznym, gdyż na małym obszarze skupiają wszystkie problemy, wiążące się z budową wielkich gór fałdowych typu alpejskiego. Są one zbudowane ze skał krystalicznych (granity, gnejsy, łupki metamorficzne) i osadowych (wapienie, dolomity, piaskowce itp.). Wiek granitoidów Tatr Wysokich obliczono ostatnio na 310-315 milionów lat, wiek skał w obrębie tzw. wyspy krystalicznej – na 400 do 415 milionów lat. Silnie zmienione skały trzonu Tatr Zachodnich zdają się być jeszcze starsze. Główna masa tatrzańskich skał osadowych powstała w okresach: triasowym, jurajskim i kredowym, przeważnie osadzając się na dnie mórz. Alpejskie ruchy górotwórcze spowodowały ich pofałdowanie i przesunięcie z południa na północ w postaci wielkich płaszczowin, częściowo ponad trzonem krystalicznym. W epoce lodowej całe Tatry uległy zlodowaceniu w 3 lub raczej w 4 nawrotach. Lodowce pogłębiły wydatnie rzeźbę Tatr, a doliny zasypały materiałem morenowym (po ustąpieniu ostatnich wód 10 000 lat temu powstały piękne tatrzańskie jeziora). Klimat Tatr ma charakter wysokogórski i zaostrza się w miarę wzrostu wysokości. Temperatura spada o 0,6^o każde 100 m. wzniesienia. Najcieplejszy jest w Tatrach lipiec (średnia dla Kasprowego Wierchu 7,50^o), najchłodniejszy – luty (odpowiednio –8,60^o). Zima jest długa – w Zakopanem trwa zwykle od końca listopada do końca marca, a na poziomie Kasprowego – od połowy października do końca maja. Odpowiada jej skrócone i niezbyt pogodne lato, trwające od połowy czerwca do końca sierpnia. Wiosna jest w Tatrach chłodna, jesień – pogodna i względnie ciepła, zwłaszcza wysoko w górach (podobno październik jest cieplejszy od kwietnia w Zakopanem o 1,8^o, a na Łomnicy aż o 4,5^o). Znamienne dla klimatu Tatr są zimowe inwersje temperatury (im wyżej tym cieplej) oraz ataki zimy w środku lata – szkodliwe dla wegetacji i często pociągające za sobą wypadki. Wiatry w Tatrach są częste i silne. Szczególne znaczenie ma tzw. halny, wiejący z południa i ogrzewający się w miarę spadania w Rów Podtatrzański. Niszczy on lasy, w zimie topi śniegi, a ponadto wywiera niekorzystny wpływ na ludzi nerwowych i chorych na serce. Odmiennie niż na nizinach rozkłada się w Tatrach zachmurzenie. Maksimum przypada na przełom maja i czerwca, a minimum na jesień (październik). Wiążą się z tym w pewnym stopniu opady, których suma roczna dla większości obszaru Tatr mieści się w granicach 1200 - 1600 mm. w ciągu roku (w rejonie wysokich szczytów przekracza ona 1800 mm.). W rocznej tabeli opadów maksimum przypada na czerwiec, a minimum na wrzesień i październik (musimy pamiętać o tym, że w Tatrach większość opadów przybiera postać śniegu).

W krajobrazie Tatr potoki i stawy stanowią ważny i oryginalny element, a ich obfitość musi uderzyć każdego. Ilość źródeł po polskiej stronie przekracza 1000, przy czym 64% z nich wypływa w pasie 900-1400 m. n. p. m. Osobliwością są wielkie wywierzyska Tatr zachodnich, wyprowadzające wody z rozległych jaskiń i wyrzucające po 500 do 1000 litrów na sekundę. Łączna długość potoków w Tatrach Polskich wynosi 175 kilometrów (spływają one ze średnią prędkością 120 km/min, czyli 7,2m/s). Maksymalny stan wody potoki osiągają w czerwcu, a minimalny w lutym i w marcu. Na progach polodowcowych „dolin wiszących” tworzą się piękne wodospady. Dolinom Tatr wiele uroku przydają jeziora, zwane tu z dawna „stawami”. Pochodzeniem związane są z działalnością lodowców, a największe i najwspanialsze skupiają się po polskiej stronie. Aż 11 zbiorników przekracza tu powierzchnię 1 ha (w całych Tatrach jest takich 30), a 5 zbiorników – 10 ha (w całych Tatrach 8). Największymi jeziorami Tatr są: Morskie Oko i Wielki Staw Polski, a najgłębszymi – tenże Wielki Staw i Czarny Staw pod Rysami. Większość jezior Tatrzańskich leży powyżej 1600 m. n. p. m., woda w nich jest wolna od zawiesin i planktonu, wykazując dużą przezroczystość.

Bogata szata roślinna korzystnie wyróżnia Tatry w porównaniu z innymi górami lodowcowymi. Zjawiskiem szczególnie uderzającym, a związanym z zaostrzaniem się klimatu, jest selekcja gatunków w miarę wzrostu wysokości. Powoduje ona wyodrębnianie się 6 pięter roślinnych. Ogólna liczba gatunków roślin naczyniowych rosnących w Tatrach przekracza 1000, z czego przeszło 250 to gatunki wysokogórskie. Przeważają rośliny, występujące i w innych górach, lecz nie brak takich, które swoim zasięgiem ograniczyły się tylko do rejonu Tatr. Do najciekawszych należą warzucha tatrzańska, skalnica tatrzańska i pszonak Wahlenberga. W dużej grupie roślin dopatrzono się reliktów z epoki lodowcowej, w kilku gatunkach – nawet przeddyluwialnych, plioceńskich (m. in. ostróżka tatrzańska i goździk lśniący).

W piętrze lasów mieszkają zwierzęta na ogół pospolite. Liczne są jelenie (w całych Tatrach ok.1000, a w polskich 350), dość liczne sarny (ok. 700), lisów w Tatrach Polskich zamieszkuje przeszło 150, rysi – 15, a na obszarze słowackiego TANAP ok. 40. Najwspanialszym drapieżnikiem regli jest niedźwiedź, którego populację ocenia się w Tatrach na 35 sztuk (po Polskiej stronie 7). Niedźwiedzie odbywają dalekie wędrówki, w trakcie których przebywają nawet wysokie przełęcze. Skrzydlatą społeczność regli najgodniej reprezentują wielkie kuraki leśne – głuszec i jarząbek, oraz drapieżce – majestatyczny orzeł przedni, orlik krzykliwy, rzadki już puchacz i kilka gatunków sów. Potoki piętra reglowego zamieszkują ryby, przede wszystkim pstrągi, które docierają do jednego tylko u nas jeziora: Morskiego Oka. Główną atrakcję wyższych pięter stanowią rzadkie zwierzęta. Zaliczamy do nich: świstaki, kozice, polniki tatrzańskie i darniówki tatrzańskie. Świstak jest sporych rozmiarów gryzoniem, bytującym głównie w niższym pasie piętra hal (1700 - 2000 m). Trudny do dostrzeżenia daje się we znaki ostrymi świstami. Górale uważają jego tłuszcz za panaceum przeciw wszystkim dolegliwościom, co sprawiło, że kiedyś był bliski zupełnego wytępienia (obecnie w Tatrach żyje około 1000 par). Jak szarotka jest symbolem flory gór wysokich, tak kozica symbolizuje ich faunę. Zamieszkuje ona hale i turnie, sięgając po najwyższe szczyty. Kozica tatrzańska różni się nieco od podgatunków, zamieszkujących najbliższe terytoria, a cała jej populacja w Tatrach nie przekracza 1000 osobników (po polskiej stronie ok. 150). Wysokogórskim ssakom towarzyszą alpejskie gatunki ptaków: puchacz halny, świergotek górski oraz piękny pomurnik, ekologicznie przywiązany do nagich ścian skalnych. Stałym mieszkańcem Tatr Polskich stał się ostatnio znowu „król ptaków” – orzeł przedni.

Niezwykłe wartości krajobrazowe i przyrodnicze Tatr sprawiły, że już w XIX wieku rozpoczęto starania o ustawowe wzięcie ich pod ochronę, czyli utworzenie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Pierwszym realnym osiągnięciem było doprowadzenie w latach 1868 - 69 do ustawy sejmowej która zakazywała łapania, wytępiania i sprzedawania świstaka i kóz. Jednak dopiero w 1939 roku utworzono zarządzeniem Ministerstwa Rolnictwa „Park Przyrody w Tatrach”, obejmujący około 8000 ha obszarów należących do Lasów Państwowych. Do idei parku powrócono ponownie po wojnie. Władze polskie utworzyły w 1947 roku jednostkę administracyjną Lasów Państwowych, czyli TPN, a dniu 1 stycznia 1949 roku został powołany do życia słowacki Tatransky Narodny Park, czyli TANAP, nie obejmujący niestety większości Tatr Zachodnich. W parę lat później zostało wydane rozporządzenie Rady Ministrów, tworzące polski TPN na obszarze 22.073 ha (w tym lasów państwowych 11 583 ha).