Układ nerwowy to mocno rozgałęziona sieć nerwów. Składają się na nią komórki nerwowe mózgu oraz nerwy rozmieszczone w całym ciele. Mózg połączony jest z resztą ciała za pośrednictwem rdzenia kręgowego - sznura złożonego z komórek nerwowych, który biegnie wewnątrz kręgosłupa.

Nerwy zbudowane są z długich nitek zwanych neuronami. W układzie nerwowym znajdują się miliony neuronów. Każdy z nich składa się z ciała komórki nerwowej z długimi odgałęzieniami, zwanymi dendrytami. Długa wypustka neuronu to akson. Niektóre aksony otoczone są warstwą tłuszczu - mieliną - przyśpieszającą przewodzenie sygnałów wzdłuż aksonu. Komórek nerwowych w rdzeniu nie można niczym zastąpić, więc uszkodzenie rdzenia może mieć bardzo poważne konsekwencje.

Prześledźmy drogę sygnału powiadamiającego mózg o ukąszeniu osy w nogę:

1. Ukąszenie osy
Gdy ukąsi nas osa, zakończenia nerwowe w tym miejscu zostają pobudzone, a nerwem wysłana jest wiadomość zwana impulsem. Nerwy przenoszące wrażenia takie jak ból nazywają się nerwami czuciowymi.

2. Odruch
Impuls wędruje wzdłuż nogi do rdzenia kręgowego. Następnie jest przekazywany do szarej substancji w rdzeniu, która ma połączenie z neuronami ruchowymi. Impuls wędruje teraz z powrotem w dół nogi nerwami ruchowymi, powodując skurczenie się mięśni nogi i nagłe szarpnięcie. Czynności odruchowej nie kontroluje mózg.

3. Układ połączeń nerwowych
Impulsy nerwowe łączą neurony, przeskakując przez przerwę zwaną synapsą. Kiedy impuls dociera do końca aksonu, wydzielane są związki chemiczne, które umożliwiają impulsowi przejście przez synapsę do następnego neuronu.

4. Płytka nerwowo-mięśniowa
Akson neuronu ruchowego łączy się z mięśniem w miejscu, które nazwano płytką nerwowo-mięśniową. Kiedy impuls nerwowy dociera do płytki, wydzielana jest substancja zwana acetylocholiną, która przylega do zewnętrznej strony włókna mięśniowego, co sprawia, że włókno otwiera specjalny kanał uwalniający jony sodu. Powoduje to skurcz mięśnia, a tym samym ruch.

Nasza skóra jest dwuwarstwową osłoną ciała o złożonej budowie. Warstwa zewnętrzna - naskórek - jest wodoszczelna i chroni przed zarazkami. Komórki tej warstwy stale się złuszczają, a na ich miejsce wyrastają nowe. Warstwa wewnętrzna, czyli skóra właściwa, jest znacznie grubsza i składa się z włókien sprężystych. Zawiera naczynia krwionośne, gruczoły potowe i korzenie włosów, zwane mieszkami włosowymi. Wszystkie te składniki pomagają kontrolować i utrzymywać stałą temperaturę naszego ciała.
W gorące dni naczynia krwionośne rozszerzają się, co sprawia, że więcej krwi przepływa blisko chłodniejszej powierzchni skóry. Gruczoły potowy wytwarzają słone kropelki, które parując na powierzchni ciała, ochładzają je. Podczas chłodów mięśnie otaczające mieszki włosowe zaciskają się, unosząc włosy do góry, co zatrzymuje wokół ciała cienką warstwę ciepłego powietrza. Naczynia krwionośne zwężają się, zatrzymując w ten sposób większość ciepła wewnątrz ciała, z dala od powierzchni skóry.

Wrażliwa skóra
Zakończenia nerwowe w skórze umożliwiają nam odczuwanie ciepła, zimna, bólu i nacisku. Pomagają też chronić ciało przed uszkodzeniami. Dłonie, wargi i spody stóp to najwrażliwsze części ciała, ponieważ w tych miejscach znajduje się najwięcej zakończeń.

Słońce a skóra
Skóra jest delikatna i bardzo wrażliwa na słońce. Wytwarzane przez nie promienie ultrafioletowe mogą powodować oparzenia, które objawiają się bolesnym zaczerwienieniem skóry lub pęcherzami. Czasem promienie słońca doprowadzają do zmian w komórkach skóry, w wyniku których może się rozwinąć rak skóry. Wszyscy powinniśmy chronić skórę przed słońcem, pozostając w cieniu lub stosując specjalne kremy. Krem z filtrem przeciwsłonecznym zawiera substancje, które nie dopuszczają do skóry szkodliwych promieni. Dobrze jest nosić kapelusz, który osłania twarz i szyję. Jasne ubranie odbija promienie słoneczne, również chroniąc skórę.

Smak jest podstawowym zmysłem, dostępnym organizmom, który służy do chemicznej analizy składu pokarmu. Wiele, spośród form życia, nie oddziela smaku i węchu. Odczucie smakowe nie zależy więc jedynie od receptorów smaku, ale również od tych węchowych. Smak potraw i napojów odbieramy dzięki kubkom smakowym i neuronom języka. Kubki smakowe są zespołami komórek, które uwypuklają się poprzez otwory na powierzchni języka, jak korek wystający z butelki wina. Pod kubkiem smakowym znajduje się połączona z mózgiem komórka nerwowa.

Zmysł smaku i węch kojarzymy na ogół z przyjemnymi wrażeniami. Zmysły te rozwinęły się jednak prawdopodobnie po to, by chronić nas przed zjedzeniem trującego pokarmu. Zmysł powonienia jest znacznie silniejszy od zmysłu smaku. Gdy próbujemy jedzenie, polegamy nie tylko na smaku, lecz również na węchu i dotyku. Dlatego właśnie nie czujemy dobrze smaku potraw, gdy jesteśmy przeziębieni.

Gdy jemy gruszkę, aromat owocu unosi się do nosa i rozpuszcza w śluzie pokrywającym wrażliwe na zapachy komórki w górnej części nosa. Komórki te wysyłają sygnały nerwowe do płata węchowego w mózgu, dzięki któremu rozpoznajemy zapachy i możemy się nimi rozkoszować. Słodycz gruszki wyczuwają też kubki smakowe na języku, które w podobny sposób przesyłają sygnały do mózgu.

Komórki węchowe
W górnej części nosa znajdują się specjalne, wrażliwe na zapachy komórki, które są pobudzane, gdy docierają do nich aromaty pokarmów, napojów, czy inne zapachy z otoczenia. Komórki te nazywają się komórkami węchowymi. Zawierają one włoski, na których zatrzymuje się śluz. Zapach w postaci pary rozpuszcza się w śluzie, co powoduje, że do mózgu wysyłane są sygnały nerwowe.

Kubki smakowe
W języku znajduje się około 10 tysięcy kubków smakowych, które reagują na pięć rodzajów receptorów smakowych, które odpowiadają ważnym grupom substancji zajmujących się chemicznych znajdujących się w pożywienie:

Kubki smakowe pobudzane są, gdy związki chemiczne z pożywienia rozpuszczają się w ślinie. Różne kombinacje tych czterech podstawowych smaków dostarczają całą gamę wrażeń smakowych.

Receptory, które były poddane działaniu słabego prądu, wysyłają do mózgu sygnał, który odbierany jest jako smak "metaliczny".

Zewnętrzna, widoczna część ucha jest ukształtowana tak, by zbierała dźwięki i kierowała go przewodem słuchowym do błony bębenkowej. Dźwięk wprawia ową błonę w wibracje. Za nią znajdują się trzy kostki - młoteczek, kowadełko i strzemiączko (nazwy są przypisane do kostek ze względu na kształt). Wibracje błony wprawiają kosteczki w drgania, które przekazywane są dalej do ślimaka. Ślimak jest zwiniętą rurką, wypełnioną płynem. Niskie dźwięki wywołują wibracje zewnętrznej części ślimaka, a wysokie - wewnętrznej. Wibracje te odbierane są przez włókna nerwowe połączone z mózgiem. Mózg potrafi rozróżnić, gdzie powstały drgania, a tym samym rozpoznaje dźwięki.

Równowaga
Uszy odpowiadają również za utrzymywanie równowagi. W uchu znajdują się trzy półkoliste kanaliki zawierające płyn, który porusza się podczas wykonywania ruchów (jak woda w misce). Przemieszczanie się płynu sprawia, że do mózgu wysyłane są sygnały, które pomagają nam korygować ruchy ciała i zachować równowagę.

O dźwiękach

• Uszy potrafią znieść bardzo głośne dźwięki, ale jeśli będzie on za głośny to uszkodzi ślimaka.
• Człowiek na starość ma problemy z odbieraniem cichych dźwięków.
• Choć słyszymy zarówno dźwięki wysokie i niskie, to wiele zwierząt (np. nietoperze) potrafią rejestrować dźwięki o znacznie wyższej częstotliwości niż ludzie.